Madde Kullanma İsteği Neden Bir Anda Geri Gelir?

Bir kişi sigarayı bıraktıktan haftalar sonra, her zamanki kafesinde kahve sipariş ediyor. İlk yudumu alırken aklından “Bir tane içsem” düşüncesi geçiyor. Sabah evden çıkarken böyle bir isteği yoktu. Peki masaya oturduğunda ne değişti? Kahve, sigarayla defalarca yan yana gelmiş bir deneyimin parçası olabilir. Bir zamanlar sıradan olan bir koku, ortam ya da günün belli bir saati, zamanla kullanma isteğini hatırlatan bir ipucuna dönüşebilir.
Tetikleyici nasıl oluşur?
Bir davranış aynı koşullarda tekrarlandığında, o koşullar davranışla ilişkilendirilebilir. Kahveyle birlikte sigara içen birinin örneğinde kahvenin kokusu, fincanı eline alma anı ve oturduğu yer bir araya gelir. Daha sonra sigara ortada olmasa bile bu ayrıntılardan biri kullanma isteğini uyandırabilir. Öğrenmenin bu yönüne koşullanma denir [1].
Tetikleyiciler herkes için aynı değildir. Bir kişi için arkadaş buluşması, bir başkası için iş çıkışında geçtiği sokak önemli olabilir. Bazen belirgin bir yer ya da nesne de yoktur. Gergin bir konuşmanın ardından hissedilen sıkıntı, geçmişte madde kullanımıyla birlikte yaşandıysa isteğe eşlik edebilir. Hangi ipucunun rol oynadığını anlamak için kişinin kendi deneyimine bakmak gerekir [2].
İstek, davranışa dönüşmeden önce ne olur?
Craving, bir maddeyi kullanmaya yönelik güçlü istek anlamına gelir. Kahve örneğinde istek, “Sigara içmek istiyorum” düşüncesiyle fark edilebilir. Başka biri ise önce huzursuzluğunu ya da sigara satın alabileceği yerleri düşünmeye başladığını fark edebilir. İsteğin ortaya çıktığı an ile kişinin o anda ne yaptığı, üzerinde ayrı ayrı durabileceğimiz iki noktadır.
Vafaie ve Kober’in 2022’de yayımlanan meta-analizi, 237 çalışmadan elde edilen verileri bir araya getirdi. Maddeyle ilişkili ipuçlarına maruz kalma ve kullanma isteği gibi göstergeler, sonraki kullanım ve yeniden kullanım sonuçlarıyla ilişkiliydi. Bu ilişki grup düzeyinde saptandı. Tek bir kişinin belirli bir anda ne yapacağını öngörmek için tek başına yeterli değildir [3].
İsteğin ortaya çıktığı anı nasıl anlamlandırabiliriz?
Varsayımsal örneğe dönelim. Kafedeki kişi, “Bugün kendimi tutmakta zorlandım” diye düşünebilir. Bu cümle günün nasıl geçtiğini anlatır ama isteğin hangi anda arttığını göstermez. “Kahve geldiğinde ve yan masada biri sigara yakınca isteğim arttı” cümlesi ise üzerinde konuşulabilecek iki ayrıntı verir. Başka bir gün kahve tek başına aynı etkiyi yaratmayabilir. Böylece gözlem, hangi koşulların birlikte rol oynadığını anlamaya yardımcı olur.
Bir gözlem notunda şu üç soruya yer verilebilir. İstekten hemen önce ne oluyordu? O anda aklımdan ne geçti ve ne hissettim? Sonrasında ne yaptım? Örneğin kişi “İş çıkışında yorgundum, kafede kahve söyledim, sigara içmeyi düşündüm ve bir arkadaşımla konuştum” diye yazabilir. Bu ayrıntılar, benzer bir durum yeniden yaşandığında hangi desteğin işe yarayabileceğini bir sağlık uzmanıyla konuşmayı kolaylaştırabilir.
İsteğin yoğunluğu da zaman içinde farklılaşabilir. Kişi kendisi için basit bir ölçek seçip o anki isteğini sıfır ile on arasında işaretleyebilir. Buradaki sayı bir tanı ölçütü değildir. Aynı kişinin farklı anları karşılaştırmasına yarayan kişisel bir kayıttır. Birkaç gözlem birlikte ele alındığında, örneğin isteğin kahvenin kendisinden çok belirli bir ortamda arttığı fark edilebilir.
Yakınımız bu durumu anlattığında nasıl karşılık verebiliriz?
“Bunca zamandan sonra neden hâlâ istiyorsun?” sorusu, kişinin deneyimini anlatmasını zorlaştırabilir. “İstek en çok ne zaman arttı?” ya da “Böyle bir anda sana nasıl destek olabilirim?” gibi sorular konuşmayı kişinin yaşadığı somut duruma getirir. Bazen destek, yanında kalmak ya da ortamdan birlikte ayrılmak kadar basit olabilir. Tekrarlayan veya günlük yaşamı zorlaştıran kullanma isteği, bir sağlık uzmanıyla görüşmede ele alınabilecek konulardan biridir.
Kahve örneğinde ilk bakışta bir fincanın hikâyesini görüyoruz. Biraz yakından baktığımızda ise aynı anda devreye giren bir ortam, geçmişten öğrenilmiş bir ilişki ve kişinin bugün verdiği bir karar var. O anı anlamak için sorabileceğimiz en somut soru şu olabilir: “İstek gelmeden hemen önce ne oldu?”
Kaynaklar
[1] National Institutes of Health. Treating addiction. https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/treating-addiction
[2] National Institute on Drug Abuse. Drugs & the Brain. https://nida.nih.gov/sites/default/files/NIDA_WalletCard_Digital_Eng_2022.pdf
[3] Vafaie, N. ve Kober, H. (2022). Association of Drug Cues and Craving With Drug Use and Relapse. JAMA Psychiatry, 79(7), 641–650. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35648415/
Yorumlar